Theo phân tích của giới chuyên môn, hiện nay thị trường than cạnh tranh gay gắt do khủng hoảng, suy giảm kinh tế toàn cầu, giá cả thị trường giảm mạnh, nhiều nước giảm thuế xuất khẩu than xuống để cạnh tranh, không thể giữ nguyên thuế để bán một mình một chợ. Để đạt được mục tiêu cho Tập đoàn xuất khẩu được than, ổn định sản xuất, ổn định việc làm cho thợ mỏ, góp phần đảm bảo an sinh xã hội trên địa bàn, đồng thời tạo nguồn thu cho ngân sách... ngay lúc này việc Chính phủ sớm quyết định giảm thuế xuất khẩu than cho Vinacomin mang ý nghĩa quan trọng.

Cụ thể, chỉ riêng năm 2012, Tập đoàn bị lỗ trên 8.000 tỷ đồng do phải bán than cho sản xuất điện dưới giá thành sản xuất. Mặc dù giá than bán cho sản xuất điện đã được tăng 10 - 11,5% từ ngày 1/7/2012 (theo quy định tại Thông tư 17/2010/TT-BCT ngày 29/6/2012 của Bộ Công Thương), song tổng giá than mới chỉ tăng được gần 300 tỷ đồng, trong khi tổng số giá than bán cho điện thấp hơn giá thành là 8.500 tỷ đồng. Với khoản tiền trên 8.000 tỷ đồng, Tập đoàn hiện nay chưa có nguồn nào để bù đắp.

Về tình hình xuất khẩu than, do giá thị trường thế giới giảm mạnh, trong khi các nước có thuế xuất khẩu than hợp lý đã tạo điều kiện cho các doanh nghiệp nước này tiêu thụ được than, góp phần ổn định kinh tế xã hội: Indonesia hàng năm sản xuất khoảng 340 triệu tấn, xuất khẩu khoảng 280 triệu tấn thì thuế xuất khẩu là 0%, Úc có sản lượng tương đương Idonesia cũng áp dụng thuế xuất khẩu 0%, Trung Quốc là nước sản xuất trên 3 tỷ tấn/năm, vừa xuất khẩu và nhập khẩu than hàng trăm triệu tấn/năm, nhưng thuế xuất khẩu than cũng chỉ có 10%, Mông Cổ áp dụng thuế xuất khẩu than tùy theo chủng loại chất lượng cao thì thuế suất cao hơn nhưng tối đa không quá 7%,…Trong khi Việt Nam áp dụng thuế suất 20% cho nên trong lúc này doanh nghiệp Việt Nam không thể bán được than là điều dễ hiểu!

 
Công tác tiêu thụ đang gặp nhiều khó khăn
 

Nếu tính các khoản thuế đối với than xuất khẩu của Việt Nam thì ngoài thuế xuất khẩu 20% thì thuế GTGT đầu vào than xuất khẩu không khấu trừ 10%, các thuế phí khác khoảng 10% (gồm tài nguyên bình quân 6%, phí môi trường 10000đ/tấn, chi phí môi trường, thăm dò,…), tổng số khoảng 40%. Như vậy, sau khi xuất khẩu Ngành than chỉ còn 60% để cân đối chi phí sản xuất (gồm khấu hao khoảng 10%, tiền lương công nhân mỏ khoảng 18%, mua nguyên vật liệu, nhiên liệu, động lực và các chi phí khác khoảng 32%,... Trong điều kiện thuận lợi thì nhiệm vụ xuất khẩu còn phải bù giá than cho điện). Hiện nay, do SXKD gặp nhiều khó khăn, cho nên Tập đoàn đã tạm thời cắt giảm nhiều khoản chi phí từ 15-20%, tạm thời lùi lại đất bóc đến năm sau mới thực hiện trên 15% so với yêu cầu kỹ thuật - công nghệ mỏ, chi phí hạ tầng, môi trường và thậm chí tiền lương công nhân mỏ (trừ thợ lò) đã phải giảm 2 lần trên 10%. Tuy nhiên, SXKD vẫn hết sức khó khăn, nếu cứ để thuế xuất khẩu 20% thì không thể bán được than. Và đó cũng là nguyên nhân vì sao trong những tháng gần đây sản lượng than xuất khẩu của Việt Nam giảm mạnh mặc dù Tập đoàn đã tập trung nỗ lực cao nhất cho công tác tiêu thụ trong đó có xuất khẩu. Minh chứng, 6 tháng đầu năm 2012 lượng xuất khẩu tổng số gần 7 triệu tấn, thì 25 ngày tháng 7 chỉ xuất khẩu được khoảng 250 ngàn tấn và không có hợp đồng mới. Với xu hướng này, Tập đoàn nhận định những tháng cuối năm sản lượng xuất khẩu sẽ không đáng kể, chỉ bán lẻ một số chuyến vì thuế xuất khẩu quá cao (20%) trong khi giá than thế giới giảm mạnh.
 
Có thể thấy, sau khi trừ thuế xuất khẩu, Tập đoàn không bù đắp được chi phí cho nên không thể xuất khẩu được. Khi đó, Nhà nước cũng không thu được thuế vì không có sản lượng than xuất khẩu để tính thuế. Như vậy, cả hai nội dung điều chỉnh giá than để bù đắp chi phí và tăng sản lượng xuất khẩu tương ứng than trong nước tiêu thụ giảm để ổn định việc làm cho thợ mỏ đều chưa thực hiện được theo chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, thậm chí than xuất khẩu theo kế hoạch cũng không thể đạt được nếu giữ thuế xuất khẩu như hiện nay.
 
Nếu cứ tiếp tục không xuất khẩu được than thì hàng loạt các hệ lụy đến và thiệt hại không chỉ riêng ngành than nữa bởi trong khi Ngành than vẫn phải bù cho điện trên 8 ngàn tỷ đồng/năm thì chắc chắn Tập đoàn không có điều kiện duy trì sản xuất và xây dựng mỏ mới nhằm đảm bảo sản lượng theo quy hoạch Ngành than, đảm bảo nhu cầu than tăng cao cho nền kinh tế từ các năm 2014 -2015; việc làm và thu nhập của thợ mỏ bị ảnh hưởng nghiêm trọng (trên 10 vạn Công nhân, NLĐ sản xuất than và khoảng 4 lần số đó những người trong gia đình thợ mỏ và các ngành nghề phục vụ trên vùng mỏ); nộp ngân sách trung ương và địa phương bị giảm sút nghiêm trọng, an sinh xã hội trên địa bàn vùng mỏ bị ảnh hưởng...   
 
Do đó, để đảm bảo cho việc xuất khẩu được than, ổn định sản xuất, việc làm cho công nhân vùng mỏ, cũng như tạo nguồn thu cho ngân sách, Tập đoàn kiến nghị Chính phủ xem xét sớm điều chính giảm thuế xuất khẩu than đá năm 2012 xuống mức 10%. Hơn nữa, dù thuế xuất khẩu có giảm xuống 10%, thì Vinacomin có cố gắng phấn đấu cũng khó đạt được Kế hoạch xuất khẩu năm 2012 đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt (14,5 triệu tấn), chứ chưa nói đến bù được phần giảm 5 triệu tấn do các hộ trong nước giảm sản xuất không mua than theo hợp đồng đã ký (vì thời gian còn 5 tháng, mà sản lượng còn lại theo kế hoạch trên 50%). Vì vậy, việc giảm thuế xuất khẩu than sớm trong lúc này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng cho ngành than của đất nước và an sinh xã hội trên địa bàn. Lãnh đạo Tập đoàn CN Than Khoáng sản Việt Nam và Giai cấp Công nhân mỏ khẩn khoản mong muốn Nhà nước sớm điều chỉnh thuế góp phần tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp trong lúc hết sức khó khăn, giúp cho công nhân vùng mỏ ổn định việc làm để duy trì năng lực sản xuất và chuẩn bị nguồn than cho đất nước sau này.